تخریب تدریجی غضروف مفصلی و فرسایش ساختار زانو در آرتروز زانو در مراحل پیشرفته بیشتر از یک درد موضعی عمل می‌کند و به بروز تورم در نواحی پایین‌تر پا منجر می‌شود. تجمع غیرطبیعی مایع در بافت‌های اطراف زانو، ساق و مچ پا، واکنش دفاعی سیستم اسکلتی و عروقی به التهاب مداوم مفصل است. شناخت منشا این ورم و تفکیک آن از اختلالات عروقی نظیر لخته شدن خون یا نارسایی وریدی، جزو گام‌های اولیه در انتخاب مسیر درمانی صحیح و پیشگیری از ناتوانی حرکتی به شمار می‌رود.
چرا آرتروز زانو باعث ورم پا می‌شود؟
اولین سوالی که برای افراد به وجود می‌آید، این است که چرا آرتروز زانو باعث ورم پا می‌شود؟
طبق گفته gatesheadhealth در آرتروز غضروف مفصل آسیب می‌بیند و با تحریک و التهاب پوشش داخلی مفصل، مایع بیشتری داخل مفصل تولید می‌شود، در نتیجه زانو متورم می‌شود. همچنین آرتروز می‌تواند باعث ایجاد کیست بیکر در پشت زانو شود. اگر این کیست دچار نشت یا پارگی شود، مایع آن به سمت ساق حرکت کرده و می‌تواند موجب تورم، درد و قرمزی ساق پا شود.
نشانه‌های همراه با ورم پای ناشی از آرتروز زانو
در کنار ورم پا مشکلات زیر نیز برای زانو به وجود می‌آید.
- خشکی و سفتی مفصل: محدودیت حرکتی و سفتی مفصل به ویژه پس از بیدار شدن از خواب در هنگام صبح یا بعد از دوره‌های طولانی بی‌تحرکی (مانند نشستن طولانی مدت) تشدید می‌شود. این حالت اغلب با شروع فعالیت آرام، مقداری کاهش می‌یابد اما با پیشرفت ورم مجددا شدت می‌گیرد.
- درد زانو: درد زانو و نواحی اطراف آن هنگام تحمل وزن، راه رفتن، بالا رفتن از پله‌ها یا در پایان روز کاری افزایش می‌یابد. التهاب بافت‌های نرم مفصل و تجمع مایع، فشار درون کپسول مفصلی را بالا برده و منجر به انتشار درد به ساق یا ران پا می‌شود.
- صدا دادن پا: احساس ساییدگی، تق‌تق یا خردشدگی درون مفصل هنگام خم و راست کردن پا به وضوح حس یا شنیده می‌شود. تحلیل رفتن غضروف مفصلی و ناهمواری سطح استخوان‌ها این وضعیت مکانیکی را ایجاد می‌کند.
- احساس سنگینی پا: تجمع مایع مفصلی اضافه ناشی از افیوژن یا خروج مایع به سمت پشت زانو (تشکیل کیست بیکر)، منجر به حس سفتی شدید و سنگینی در عضله ساق پا و مچ می‌شود. این حس معمولا دامنه حرکتی خم شدن زانو را محدود می‌سازد.
- محدودیت دامنه حرکتی: تورم پا و زانو مانع از صاف شدن کامل یا خم شدن راحت اندام می‌شود. این اختلال فیزیکی به همراه آتروفی عضلات چهارسر ران، احساس خالی کردن ناگهانی زانو هنگام راه رفتن را به همراه دارد.
تفاوت ورم ناشی از آرتروز با لخته خون (DVT) و نارسایی قلبی
همیشه ورم پا نشانه‌ی وجود آرتروز زانو نیست، چرا که مشکلاتی مثل لخته خون یا نارسایی قلبی نیز این سری از مشکلات را به وجود می‌آورند.
| ویژگی بالینی | ورم ناشی از آرتروز زانو | ترومبوز ورید عمقی (DVT) | ورم ناشی از نارسایی قلبی |
| محل و الگوی درگیری | موضعی در اطراف مفصل زانو یا انتشار به ساق پا (اغلب یک‌طرفه) | ساق پا یا کل اندام تحتانی (تقریبا همیشه یک‌طرفه و حاد) | مچ پاها، ساق و هر دو پا (دوطرفه، متقارن و منتشر) |
| سرعت بروز | تدریجی و مزمن (تشدید پس از فعالیت یا پیاده‌روی) | ناگهانی و حاد (طی چند ساعت تا چند روز) | پیش‌رونده، پیوسته و تشدید در ساعات پایانی روز |
| ماهیت درد | درد مکانیکی در مفصل همراه با ساییدگی و خشکی صبحگاهی | درد مبهم، کشیدگی شدید یا احساس گرفتگی شدید در عضله پشت ساق پا | معمولا بدون درد موضعی شدید (فقط حس سنگینی اندام‌ها) |
| تغییرات پوستی و لمس | گرمی خفیف مفصل، بدون قرمزی براق پوستی | قرمزی محسوس، حرارت بالا و پوست سفت و براق | باقی ماندن رد فشار انگشت |
| نشانه‌های سیستمیک همراه | محدودیت دامنه حرکتی و صدای تق‌تق مفصل (کرپیتوس) | افزایش دور ساق پا، برجستگی عروق سطحی و حساسیت شدید به لمس | تنگی نفس در فعالیت یا هنگام خوابیدن به پشت (ارتوپنه)، خستگی مزمن |
روش‌های درمان آرتروز زانو و ورم پا
وجود ورم در زانو نشان‌دهنده‌ی درجه شدید آرتروز زانو است، به همین دلیل هرچه سریع‌تر باید نسبت به درمان آرتروز زانو اقدام کرد. این درمان‌ها عبارتند از:
سلول بنیادی اتولوگ
طبق گفته stemcellinstitute درمان با سلول‌های بنیادی اتولوگ برای زانو به طور کلی شامل تزریق فرآورده‌ای برگرفته از مغز استخوان یا بافت چربی خود بیمار به درون مفصل، یا بر اساس پروتکل‌های جدیدتر، استفاده از سایر مواد زیستی است. پژوهش‌ها پیرامون این روش‌های درمانی عمدتا با هدف تسکین علائم آرتروز زانو، به ویژه کنترل درد و بهبود عملکرد جسمانی انجام می‌شوند.
فیزیوتراپی در درمان آرتروز زانو بدون جراحی
در کنار درمان آرتروز زانو با سلول بنیادی اتولوگ باید برنامه‌ا‌ی برای مدیریت آرتروز زانو و ورم پا نیز داشته باشید. فیزیوتراپی یکی از مهم‌ترین روش‌های غیرجراحی مدیریت آرتروز زانو است. برنامه فیزیوتراپی می‌تواند شامل تمرینات تقویت عضلات اطراف زانو، افزایش دامنه حرکتی، تمرینات تعادلی و فعالیت‌های هوازی مناسب باشد. تقویت عضلات به‌خصوص عضلات چهارسر ران می‌تواند فشار واردشده بر مفصل را بهتر کنترل کرده و به کاهش درد و بهبود توانایی انجام فعالیت‌های روزمره کمک کند. فقط این مورد را فراموش نکنید که نباید ورزش های مضر برای آرتروز زانو را در برنامه‌ی فیزیوتراپی قرار دهید.
داروهای ضد درد و ضد التهاب
داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی (NSAIDs) می‌توانند برای کاهش درد و التهاب ناشی از آرتروز زانو استفاده شوند. این داروها به شکل موضعی یا خوراکی وجود دارند و انتخاب نوع دارو باید با توجه به شرایط فرد، بیماری‌های زمینه‌ای و احتمال عوارض جانبی انجام شود. مصرف طولانی مدت برخی NSAIDها می‌تواند با عوارض گوارشی، کلیوی یا قلبی همراه باشد.
لیزر پرتوان
هدف لیزر پرتوان کمک به کاهش درد و بهبود عملکرد مفصل است. تحقیقات نشان داده‌اند که HILT می‌تواند در کوتاه مدت درد و برخی شاخص‌های عملکردی را بهبود دهد، به ویژه زمانی که در کنار تمرینات توانبخشی استفاده شود. بااین‌حال، کیفیت و تعداد مطالعات همچنان محدود است و لیزر نباید جایگزین درمان‌های اصلی مانند ورزش و توانبخشی شود.
مگنت تراپی
مگنت‌تراپی یا درمان با میدان الکترومغناطیسی پالسی یک روش غیرتهاجمی است که در برخی برنامه‌های توانبخشی آرتروز زانو استفاده می‌شود. مگنت‌تراپی بیشتر می‌تواند به عنوان درمان کمکی در کنار برنامه توانبخشی در نظر گرفته می‌شود.
تکارتراپی
تکارتراپی (TECAR) نوعی روش فیزیوتراپی مبتنی بر انتقال انرژی خازنی و مقاومتی است که برای کمک به کاهش درد و بهبود عملکرد عضلات و مفاصل استفاده می‌شود. در یک مطالعه تصادفی‌شده روی بیماران مبتلا به آرتروز زانو، تکارتراپی در کنار فیزیوتراپی معمول بررسی شد و بهبودهایی در درد، عملکرد و قدرت عضلات مشاهده شد.
تزریق هیالورونیک اسید
تزریق هیالورونیک اسید داخل مفصل زانو با هدف کاهش درد و بهبود عملکرد انجام می‌شود. این ماده می‌تواند به عنوان نوعی مکمل روان‌کننده در مفصل عمل کند.
جراحی
وقتی آرتروز زانو شدید باشد و درد و محدودیت حرکتی با درمان‌های غیرجراحی کنترل نشود، جراحی می‌تواند مطرح شود. در مراحل پیشرفته، تعویض مفصل زانو یکی از گزینه‌های اصلی جراحی است که طی آن سطوح آسیب‌دیده مفصل با اجزای مصنوعی جایگزین می‌شوند.
چه حرکاتی ورم پا را بدتر می‌کنند؟
تمرینات و فعالیت‌های فیزیکی که فشار مکانیکی بیش‌ازحد بر سطح مفصل وارد می‌کنند، موجب تحریک غشای سینوویال (پوشش داخلی مفصل) شده و ترشح مایع مفصلی را افزایش می‌دهند.
- اسکات عمیق
- حرکات چرخشی
- نشستن به حالت چهار زانو
- ایستادن طولانی مدت
سوالات متداول
پیاده‌روی برای ورم پای ناشی از آرتروز مفید است یا مضر؟
پیاده‌روی سبک روی سطوح صاف با کفش طبی استاندارد به فعال‌سازی پمپ عضلانی ساق پا و تخلیه ورم کمک می‌کند. انجام راه رفتن‌های طولانی مدت، حمل بارهای سنگین یا پیاده‌روی روی سطوح ناهموار موجب تشدید ساییدگی مفصل، افزایش التهاب و در نتیجه بیشتر شدن تورم پا می‌شود.
چه موقع برای ورم پا باید بلافاصله به متخصص مراجعه کرد؟
بروز تورم ناگهانی و یک‌طرفه در ساق پا، ناتوانی کامل در تحمل وزن روی پا، تغییر رنگ پوست به کبودی یا قرمزی تیره، افزایش غیرعادی گرمای موضعی و بی‌حسی در انگشتان پا، نشانه‌های هشداردهنده‌ای هستند که نیاز به معاینه فوری پزشکی دارند.
سریع‌ترین روش‌های خانگی برای تسکین ورم پای ناشی از سایش زانو کدامند؟
انجام کارهایی مثل قرار دادن پاها بالاتر از سطح قلب هنگام استراحت، استفاده از کمپرس سرد به مدت ۱۵ تا ۲۰ دقیقه روی زانو، پوشیدن جوراب‌های فشاری طبی (واریس) و انجام حرکات پمپاژ مچ پا، فرآیند تخلیه مایعات لنفاوی را سرعت می‌بخشند.
منبع:
